Verslag van de vergadering van 3 november 2026 (2026/2027 nr. 07)
Status: ongecorrigeerd
Aanvang: 13.51 uur
Een verslag met de status "ongecorrigeerd" is niet voor citaten en er kan geen recht aan ontleend worden.
De heer Van Gasteren i (Fractie-Van Gasteren):
Dank u wel, voorzitter. Het kwam vandaag al een aantal keren aan de orde: dit wetsvoorstel raakt aan de fundamentele vraag over wetenschap, menselijke waardigheid, ethiek en de verantwoordelijkheid van de overheid. Maar over wat ethisch goed is, zo bleek uit een aantal interpellaties vandaag, bestaat natuurlijk geen consensus. Het betekent dus niet dat ethische afwegingen willekeurig zijn. Juist wanneer opvattingen uiteenlopen, is het van belang dat we die zorgvuldig afwegen. Collega Van Gurp gaf dat heel goed aan.
De vraag die voor onze fracties vandaag voorligt, is: onder welke voorwaarden willen we wetenschappelijke vooruitgang mogelijk maken en met welke waarborgen? Onderzoek naar embryo's kan namelijk belangrijke wetenschappelijke en medische inzichten opleveren en bijdragen aan kennis over de ontwikkeling van ziekten, de werking van cellen en mogelijke toekomstige behandelingen. Maar het raakt ook aan het ontstaan en de beschermwaardigheid van het menselijk leven. De huidige Embryowet kent daarom een zorgvuldig afgebakend stelsel van verboden en uitzonderingen. Dit wetsvoorstel beoogt wijziging van dat stelsel. Het tot stand brengen van embryo's voor onderzoek wordt onder bepaalde voorwaarden mogelijk.
Vandaag willen we onze bijdrage met name richten op de uitvoering, de democratische controle en de mogelijke vercommercialisering van de onderzoeksresultaten. De wet staat of valt met de uitvoering. De CCMO, zo kwam vandaag al aan de orde in de bijdrage van de heer Baumgarten, krijgt een belangrijke eindverantwoordelijkheid. Dat vraagt dus om capaciteit, gespecialiseerde kennis en de mogelijkheid om zo nodig internationale expertise in te schakelen. Kan de minister toezeggen dat de wet pas in werking kan treden nadat de CCMO onderbouwd heeft aangegeven over voldoende kennis en capaciteit te beschikken voor de uitvoering van haar toetsingstaken?
De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd heeft eigenlijk een vergelijkbaar probleem, zou je kunnen zeggen. We willen weten of de IGJ binnen haar bestaande mandaat beschikt over voldoende capaciteit en ook financiële deskundigheid om risicogericht toezicht te houden. Het is namelijk van belang dat ook de naleving van het wettelijk verbod op bovenmatige vergoeding controleerbaar blijft. Financiële aspecten zijn immers niet los te zien van de bescherming van donoren en de integriteit van het onderzoek. Kan de minister dan ook toezeggen dat de capaciteit en deskundigheid van de IGJ expliciet worden betrokken bij de voorbereiding van de inwerkingtreding en dat hierover later wordt gerapporteerd?
Voorzitter. Het amendement-Krul op stuk nr. 17 voorziet in een AMvB over onderwerpen die in het jaarverslag van de CCMO moeten worden behandeld. De inhoudelijke toetsingscriteria zijn al in de wet opgenomen in artikel 10. Kan de minister toezeggen dat bij deze AMvB een voorhangprocedure wordt opgenomen, zodat de Kamers vooraf kennis kunnen nemen van de voorgenomen regeling en zich daarover kunnen uitspreken?
Dan een zorg over de bescherming van vrouwen die eicellen ter beschikking stellen. De regering heeft aangegeven dat het in de huidige praktijk vooral gaat om ingevroren eicellen en dat vrouwen dus niet speciaal voor onderzoek worden gestimuleerd. Maar de wetgever moet natuurlijk niet alleen beoordelen naar de praktijk. Het moet ook zo zijn dat de wetgeving voorbereid is op mogelijke ontwikkelingen in de toekomst. De vraag die wij daarbij hebben is: welke wettelijke waarborgen gelden er wanneer de praktijk verandert en eicellen in de toekomst wél speciaal voor wetenschappelijk onderzoek worden gerekruteerd, om het maar zo te zeggen? Hoe wordt verzekerd dat toestemming daadwerkelijk vrijwillig en geïnformeerd is en dat financiële prikkels, afhankelijkheidsrelaties of sociale druk daarbij geen rol spelen? Hoe voorkomen we dat de belangen van donoren ondergeschikt raken aan de belangen van de onderzoekers of de commerciële partij? Wij vragen de initiatiefnemers en de minister om hier expliciet op in te gaan.
De mogelijkheid om embryo's voor onderzoek tot stand te brengen, moet geen algemene vrijbrief worden. Het moet gaan om onderzoek waarvan de wetenschappelijke betekenis voldoende aannemelijk en toetsbaar is. Het kwam vandaag een aantal keren terug. Met name de heer Van Gurp begon daarover. We gaan ervan uit dat dat niet gaat over klonen en allerlei andere genetische manipulatie. Een vraag aan de initiatiefnemers is: welke waarborgen zien zij voor een zorgvuldige beoordeling van de wetenschappelijke relevantie nu die niet bij het parlement ligt? Hoe wordt voorkomen dat de wettelijke mogelijkheid in de praktijk steeds ruimer wordt geïnterpreteerd, zonder dat de wetgever daar opnieuw bij betrokken wordt? Het kwam vandaag al aan de orde: de bekende glijdende schaal. Hoe gaan we die voorkomen?
Hoe wordt vastgesteld of de beoogde wetenschappelijke resultaten daadwerkelijk worden bereikt? De vraag is dan ook hoe straks wordt geëvalueerd of de wettelijke waarborgen in de praktijk effectief blijven en of de eventuele toekomstige substantiële uitbreidingen opnieuw aan parlementaire beoordeling worden voorgelegd. In dit verband is ook het Verdrag van Oviedo relevant, artikel 18, tweede lid. Dat verbiedt namelijk het tot stand brengen van embryo's voor onderzoeksdoeleinden. Nederland heeft het verdrag wel ondertekend, maar niet geratificeerd. De vraag aan de minister is hoe de verhouding is tussen dit wetsvoorstel en artikel 18, lid 2 en wat dit betekent voor de ratificatie.
Voorzitter. Ook de internationale context kwam vandaag aan de orde. Die verdient een zorgvuldige beschouwing. Ervaringen in bijvoorbeeld België en het Verenigd Koninkrijk lijken erop te wijzen dat de onderzoekspraktijk niet noodzakelijkerwijs leidt tot onbeheersbare toename van onderzoeksaanvragen. Internationale ervaringen kunnen misschien helpen, maar ze mogen nooit een vervanging zijn voor onze eigen, zorgvuldig onderbouwde, beoordeling van de wettelijke waarborgen.
Een punt dat voor ons extra zwaar weegt, is de verhouding tussen publiek gefinancierd onderzoek en commerciële exploitatie. We erkennen dat samenwerking tussen wetenschap en bedrijfsleven noodzakelijk kan zijn om onderzoeksresultaten daadwerkelijk naar de patiënt te brengen. Wij vinden niet dat iedere commerciële betrokkenheid ongewenst is of dat je de wetenschap in een soort cocon moet plaatsen, buiten elke werkelijkheid. Onze zorg betreft de vraag of er voldoende waarborgen bestaan om te voorkomen dat publiek gefinancierde kennis uiteindelijk uitsluitend ten goede komt aan private belangen, zonder voldoende maatschappelijke tegenprestatie. Daarbij moeten we ook de juridische werkelijkheid rond intellectueel eigendom onder ogen zien. Artikel 6, lid 2, onder c, van Richtlijn 98/44/EG sluit bepaalde uitvindingen, die betrekking hebben op het gebruik van menselijke embryo's voor industriële of commerciële doeleinden, uit van octrooieerbaarheid. In het arrest-Brüstle heeft het Hof van Justitie verduidelijkt dat ook wetenschappelijk gebruik onder deze uitsluiting kan vallen en dat voorafgaande vernietiging van embryo's relevant kan zijn voor de octrooieerbaarheid. In een ander arrest, International Stem Cell Corporation versus Comptroller General of Patents, Designs and Trade Marks, heeft het Hof vervolgens nader bepaald wanneer een door parthenogenese geactiveerde eicel als embryo moet worden beschouwd. Voor de ambtenaren en de Handelingen: het Hof van Justitie EU, 18 oktober 2011, C-34/10, en 18 december 2014, C-364/13.
Daarmee is de Europese bescherming dus niet sluitend voor alle vormen van commerciële uitnutting. Er kunnen vervolguitnuttingen ontstaan, die zelf geen embryo meer vereisen. Octrooien kunnen buiten de Europese Unie worden aangevraagd en de kennis kan worden benut via data of via andere knowhow die niet op dezelfde wijze door dat octrooirecht worden gereguleerd. De vraag is niet uitsluitend wat binnen Europa rechtstreeks octrooieerbaar is. De vraag is hoe we voorkomen dat de resultaten van onderzoek met kweekembryo's, zoals ik ze maar even noem, ook wanneer de onderzoeksuitvinding zelf binnen de EU niet octrooieerbaar is, via vervolguitvindingen buiten de Europese Unie alsnog commercieel worden benut, zonder voldoende waarborgen voor het publieke belang.
Daarmee verdient ook artikel 3, tweede lid, van het EU-Handvest aandacht. Daarin is bepaald dat het menselijk lichaam en zijn delen niet als zodanig het voorwerp mogen zijn van financieel gewin. De precieze toepasselijkheid op onderzoeksresultaten en licenties vraagt dus om juridische duiding van de minister. Wij vragen dan ook hoe zij aankijkt tegen deze aspecten, ook al zou het Handvest wellicht niet van toepassing zijn, omdat het in een ander kader is gedefinieerd.
Een directe toezegging over een gemaximeerde winstmarge of een intrekbare staatslicentie lijkt ons juridisch niet zonder meer mogelijk. Dat raakt namelijk aan nationale en internationale regels over intellectueel eigendom. Er zijn wel vragen die alsnog beantwoord kunnen worden. Zo bestaat er al de mogelijkheid van een dwanglicentie in algemeen belang, op grond van artikel 57 van de Rijksoctrooiwet uit 1995. Is de minister, eventueel in overleg met de minister van EZK, bereid te onderzoeken of deze mogelijkheid voldoende bescherming biedt wanneer een toepassing die voortkomt uit dit onderzoek, maatschappelijk noodzakelijk maar voor patiënten onbetaalbaar wordt?
Daarnaast vragen wij bij publieke financiering of er voorwaarden kunnen worden gesteld aan maatschappelijk verantwoord licentiëren. Het gaat ons namelijk om het evenwicht tussen wetenschappelijke vooruitgang stimuleren en waarborgen dat de samenleving die deze vooruitgang mogelijk maakt, daar op een redelijke en rechtvaardige wijze mee te maken krijgt. Onze fracties beoordelen dit wetsvoorstel niet vanuit de gedachte dat je wetenschap moet tegenhouden. Wij beoordelen het vanuit de verantwoordelijkheid om zorgvuldig om te gaan met de grenzen die de wet stelt aan onderzoek met menselijk leven en de commerciële rand daaromheen. Onze stem zal afhangen van de beantwoording van onze vragen met betrekking tot deze kernpunten, de gevraagde toezeggingen en het verdere verloop van dit debat.
Dus: beschikt de CCMO vóór inwerkingtreding over voldoende capaciteit en deskundigheid? Is het toezicht van IGJ voldoende georganiseerd? Is de democratische controle voldoende gewaarborgd, zowel bij nadere regelgeving als bij daadwerkelijke inwerkingtreding en substantiële toekomstige uitbreidingen? Zijn de belangen van donoren en het publieke belang voldoende beschermd wanneer onderzoeksresultaten commercieel worden benut?
We zien de beantwoording graag tegemoet. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. U heeft nog een interruptie van de heer Nicolaï.
De heer Nicolaï i (PvdD):
Ik heb met belangstelling geluisterd. Ik begrijp dat het u voornamelijk gaat om copyright, octrooien enzovoort. In de brief van 8 mei 2026 laat de minister zich ook uit over de vraag of, als er kennis ontstaat op grond van wetenschappelijk onderzoek, je überhaupt kunt voorkomen dat die kennis elders gebruikt wordt. Zij zegt dan: nee, daar hebben we nul middelen voor. Dat is een andere vraag dan de vraag of, als hier in Nederland op bepaalde onderzoeksresultaten een octrooi of iets anders zou rusten, je dat kan beschermen. Hoe ziet u dat?
De heer Van Gasteren (Fractie-Van Gasteren):
Dat was ook een van de vragen die wij onszelf stelden, gegeven de brief maar ook de doelstelling van de wetgeving. Vandaar ook de vraag en de suggestie. Kan er bijvoorbeeld gebruik gemaakt worden van zo'n dwanglicentie, om het zo maar te noemen? En hoe moeten we dan de Europese wetgeving interpreteren? Die gaat buiten de Nederlandse wetgeving om, maar daarin wordt heel duidelijk gesproken over wat wel of niet octrooieerbaar is. Ik denk dat dit antwoord echt van de minister moet komen.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu graag het woord aan de heer Lievense. Hij spreekt namens de fractie van de BBB.